Finaleprogramma

Een update van het onderzoek naar genezing van hiv

Het is inmiddels negen jaar geleden dat Timothy Brown is genezen van hiv. Timothy had niet alleen hiv, maar ook leukemie. Na zware kuren chemotherapie en bestraling onderging hij een riskante stamceltransplantatie. Sindsdien gebruikt Timothy Brown geen hiv-medicijnen meer én blijft hiv in zijn bloed onvindbaar. Waarom is het in die negen jaar niet gelukt om meer mensen te genezen van hiv? We gaan in gesprek met twee bevlogen wetenschappers: arts-microbioloog dr. Anne Wensing en viroloog dr. Monique Nijhuis, die in het UMC Utrecht onderzoek doen naar de genezing van hiv. En we spreken met twee bijzondere gasten uit de Verenigde Staten: Matt Chappel houdt na gentherapie z’n hiv al twee jaar zelf onder controle. En ‘Boston patient’ Gary Steinkohl’ dacht na een riskante stamceltransplantatie zeven maanden dat hij was genezen van hiv.

Deze zomer kwam Anne Wensing op de internationale aidsconferentie in de Zuid-Afrikaanse stad Durban met het nieuws dat ook bij twee Europese hiv-patiënten na een risicovolle stamceltransplantatie, die zij moesten krijgen omdat ze kanker hadden, geen spoor van hiv meer in het bloed te vinden was, ook niet met zeer gevoelig onderzoek. Anne Wensing: ‘Maar wanneer weet je honderd procent zeker dat er geen hiv-virus meer in het lichaam zit? Of deze patiënten echt zijn genezen van hiv, kunnen we pas zeggen als ze stoppen met het gebruik van hiv-medicijnen. Maar stoppen met de hiv-behandeling is heftig als iemand kort na een stamceltransplantatie nog een fragiele gezondheid heeft. En dan nog: zo’n stamceltransplantatie kan wetenschappers nieuwe inzichten geven, maar is veel te riskant als er niet de noodzaak is om kanker te behandelen.’

Monique Nijhuis is lid van de werkgroep van de International Aids Society die de wereldwijde wetenschappelijke strategie formuleert om te komen tot de genezing van hiv. We vragen haar in Carré onder andere: Waar houdt het virus zich schuil in het lichaam als iemand hiv-medicijnen gebruikt en het virus in het bloed niet meetbaar is? En: wat is er nodig om tot een doorbraak te komen?

Gentherapie: Matt Chappell houdt z’n hiv al twee jaar zelf onder controle

Viroloog Monique Nijhuis: ‘Onderzoekers die bezig zijn met hiv-genezing willen natuurlijk het liefst dat het hiv-virus helemaal uit het lichaam verdwijnt. Het zou ook kunnen dat we ooit komen tot een situatie waarbij er misschien nog wel een spoor van hiv-virus in het lichaam zit, maar dat dit virus niet zo fit is of dat ons eigen immuunsysteem het onder controle houdt.’  

Een heel bijzondere gast bij Circle of Life is Matt Chappell uit San Francisco. Hij leeft al sinds begin jaren negentig met hiv en was aidsactivist bij ACT UP: ‘In het café in San Francisco waar we vroeger als mensen van ACT UP elkaar wekelijks vertelden naar welke begrafenis we nu weer waren geweest, praten we nu elkaar bij over de onderzoeken naar genezing van hiv. Sinds de genezing van Timothy Brown staat gentherapie in de belangstelling. Ik denk dat deze therapie een belangrijke stap in de goede richting is.’  

Matt heeft twee jaar geleden zelf in het kader van wetenschappelijk onderzoek gentherapie gehad. Sindsdien houdt zijn lichaam hiv zelf onder controle. Zijn viral load was de afgelopen twee jaar hooguit 500. De meer dan dertig andere deelnemers aan het onderzoek gebruiken inmiddels wel weer hiv-medicijnen en Matt zal dat ongetwijfeld ook weer moeten gaan doen. Maar dit onderzoek levert kennis op die kan bijdragen aan hiv-genezing.  

Ook het UMC Utrecht doet onderzoek naar gentherapie. Die therapie werkt door middel van minuscule ‘crispers’, een soort schaartjes in het lichaam. Nijhuis: ‘Deze schaartjes herkennen hiv en knippen het genetisch materiaal van hiv door. Dat klinkt als science fiction, maar er wordt hard aan gewerkt en in het laboratorium werkt het fantastisch. Een andere aanpak om te komen tot hiv-genezing is het virus in iemands lichaam wakker schudden en tegelijkertijd zijn immuunsysteem een oppepper geven, zodat hij het virus zelf onder controle kan houden. Een derde mogelijke aanpak is het virus in diepe slaap brengen, zodat het nooit meer wakker wordt. Wetenschappers noemen dit ‘deep latency’, zeg maar virale narcose. Misschien wordt genezing van hiv net zoals hiv-behandeling een combinatie-aanpak, waarbij meerdere van deze benaderingen tegelijk bij een patiënt worden toegepast.’  

Bij Circle of Life vragen we aan Matt hoe het was om die gentherapie te doen. Was het spannend om daarna te stoppen met hiv-medicijnen? Hoe is het om te leven mét hiv, maar zónder medicijnen? Hoe zou het voelen om weer hiv-medicijnen te gaan gebruiken?

Boston patient Gary dacht zeven maanden dat hij was genezen van hiv

In juli 2013 was het wereldnieuws: twee hiv-patiënten uit Boston hadden vanwege kanker een stamceltransplantatie gehad en waren daarna gestopt met hiv-medicijnen. Toen twaalf weken na het stoppen nog steeds geen hiv aantoonbaar was in hun bloed, raakten de onderzoeker én de twee ‘Boston patients’ er steeds meer van overtuigd dat ze waren genezen van hiv. De onderzoeker, Timothy Henrich, heeft er in 2013 bij de hiv-bijeenkomst in Carré over verteld. Het slechte nieuws kwam na die tijd: bij de zoveelste check van hun viral load bleek het virus toch nog aanwezig.  

Tot nu toe werd gesproken over de twee ‘Boston patients’. Eén van hen komt naar buiten met zijn verhaal en is onze speciale gast bij Circle of Life: Gary Steinkohl. Bij hem was in 1985 hiv vastgesteld, hij had jarenlang hiv-medicijnen gebruikt en toen, in 2013, hoefde dat opeens niet meer. Bij Circle of Life zal hij ons vertellen over de emotionele roller coaster waarin hij belandde toen hij voor het eerst in al die jaren geen hiv-medicijnen meer in hoefde te nemen. Het was voor hem bijna niet te bevatten: na meer dan vijfentwintig jaar hiv-positief zijn leek het er steeds meer op dat hij geen hiv meer had.  

Gary herinnert zich nog precies dat hij griepachtige verschijnselen kreeg. Omdat het zomer was en hij veel buiten was geweest, dacht hij: ‘Oh, dit zal wel de ziekte van Lyme zijn.’ 48 uur later werd duidelijk dat zijn hiv niet weg was en weer opspeelde. Tijdens Circle of Life vragen we Gary hoe hij dat heeft beleefd. En: kan Gary het anderen aanraden om met een onderzoek naar de genezing van hiv mee te doen?  

Kinderschoenen
Dr. Bart Rijnders is als internist verbonden aan het Erasmus MC en gespecialiseerd in de behandeling van hiv: 'Patiënten vragen me geregeld hoe het staat met het onderzoek naar genezing van hiv. Dan zeg ik: dat staat absoluut in de kinderschoenen. Vraag me over vijf jaar maar weer eens of er vooruitgang is. We staan met die onderzoeken aan het begin van een heel lange weg en we weten niet of dit ooit gaat leiden tot iets wat we bij patiënten kunnen toepassen.'

terug naar finaleprogramma